@@@H000000@@@

- Chcesz cukierka? - Chcę! - To powiedz, że najbardziej na świecie kochasz Pana Jezusa

Mamo, siostra mówiła, że...
- Jaka siostra? Twoja?
- Nie. Siostra.

Tym sposobem Bianka dowiedziała się, że jej córka Maja chodzi w przedszkolu na religię. Maja chciała chodzić. Do czasu, aż przyszła z płaczem.

- Mamo, ja umrę. Mam skaleczenie na ręku, a jest taka choroba, od której to będzie rosło i rosło, aż ręka mi odpadnie, a potem całe ciało.

Siostra miała swoje metody na atrakcyjne lekcje. Zasłaniała okna kotarami, zapalała świeczkę, sadzała dzieci w kręgu i wybierała biblijne przypowieści. Np. o trądzie. Kolega Mai co dzień o 5 nad ranem sprawdzał, czy mu rogi nie rosną, bo siostra orzekła, że z powodu nieregularnego chodzenia na mszę zostanie diabłem.

Przedszkole Mai na Osiedlu Piastów w krakowskiej Nowej Hucie: - Na zebraniu rozdajemy karteczki z nazwiskami dzieci, żeby było anonimowo. Zawsze tak robimy. Rodzic pisze tylko: tak albo nie.

- Co, jak napisze: nie?
- Dziecko idzie podczas katechezy na ćwiczenia wyrównawcze z nauczycielką.
- Samo?
- W tej chwili mam w grupie tylko jedno niechodzące.
- A czy ktoś pilnuje, co się dzieje na katechezach?
- Jeśli już, to kuria. Nie my.
- Kto wizytuje katechetów?

Ksiądz prałat Henryk Małecki: - Szkoły i kuria. Są podwójnie nadzorowani. Tu nie ma żadnej improwizacji.

Drugi raz Maja wróciła z przedszkola z płaczem, kiedy siostra kazała jej usiąść w drugim rzędzie, za kręgiem. - Bo ty i tata się rozwodzicie.

Bianka w podstawówce była buddystką. Dzieci w szkole pytały ją: - Chcesz cukierka? - Chcę! - To powiedz, że najbardziej na świecie kochasz Pana Jezusa.

- W katechizmie przedszkolnym pod każdą lekcją są pytania w stylu "Jak często twoja rodzina czyta Pismo święte?", "Gdzie leży Biblia w twoim domu?". Jak w Hitlerjugend - mówi Bianka - dzieci mają donosić na swoich rodziców.

Bianka Skowronek ma 32 lata. Jej córki są dziś w drugiej i trzeciej klasie. Obie chodzą na religię. Tak zdecydowały. W obu szkołach jest jedna godzina angielskiego i dwie godziny religii tygodniowo.

Liczba lekcji religii w szkołach może być zmieniona jedynie za zgodą biskupa.

Najdłuższa noc w roku

Iza i Darek mają dwójkę dzieci: Bartka (6 lat) i Kubę (10). Mieszkają w Poznaniu.

Z Kubą zaczęło się w przedszkolu. Religia była już dla trzylatków. Mama Kuby zgłosiła, że nie chce. Przedszkolanka poprosiła ją o rozmowę.

- Pani jest jehowa?
- Nie.
- No to przecież może!

Na czas religii Kuba był odsyłany do innej grupy. Najczęściej do starszaków. Traktował to jako rodzaj kary.

W przedszkolu Bartka lekcja religii jest w środku dnia zamiast na początku albo na końcu, żeby rodzice mogli dziecko później przyprowadzić lub wcześniej odebrać.

Iza: - Nie było sposobu. Chyba, że zadarłabym z personelem. Ale nie chciałam ze względu na dzieci. Bartek o religii nie opowiada. Czasem tylko puści wodze fantazji. Ostatnio na widok ściętego drzewa powiedział: "To zrobił święty Józef". Mówi też rzeczy sensowne: że nie można dokuczać innym. OK, też mu to mówię.

Klemens Stróżyński z Kuratorium Oświaty w Poznaniu: - Przedszkole nie musi oferować religii. O to ubiegają się księża. Przychodzą do przedszkoli, a księżom się nie odmawia. Najczęściej proboszcz rozmawia z dyrektorką. Ale zawsze można znaleźć te bardziej świecko nastawione. Choć prędzej wśród prywatnych.

Czyli płatnych.

Iza: - Nie podpisywałam kartek ze zgodą, a okazywało się, że Bartek i tak chodzi na religię. W domu jest inny model, niż go tam uczą, dziecko będzie miało rozdwojenie jaźni. Lekcje mocno go indoktrynują. Walczyłam, żeby coś zorganizowali w zamian. Może byłam za łagodna?

Kuba w szkole świadomie wybrał: nie chodzę. Poszedł raz, wrócił oburzony, że pani katechetka chwaliła Giertycha.

Iza bała się reakcji innych dzieci.

- Ale one raczej zazdroszczą, że jemu wolno nie chodzić. Czują, że ma lepiej. O etyce w podstawówce zapomnij.

W święta Iza i Darek opowiadają dzieciom, w co wierzą niektórzy. Mówią też: my w to nie wierzymy, ale jest sens świętować najdłuższą noc w roku, bo od teraz będzie coraz jaśniej. Na Wielkanoc opowiadają o wiośnie.

- W symbolice wielkanocnej są ciekawe elementy pogańskie, więc mamy się do czego odwołać.

Wspomagają się literaturą. Mają "Księgę Bożego Narodzenia", gdzie są opisane różne sposoby świętowania Gwiazdki.

Dla Izy najgorsze są szkolne akademie, bo zawsze zawierają elementy religijne. U Bartka w przedszkolu imprezę wielkanocną otworzył ksiądz. Na koniec przemówienia poprosił wszystkich o powstanie i zaintonował "Ojcze nasz". - Wściekłam się i wyszłam. To nie ksiądz powinien prowadzić takie spotkania, lecz dyrektorka.

Przed Gwiazdką w szkole Kuby były jasełka. Po nich dzieci odmawiały "Zdrowaś Mario".

- Dla mnie to jest nie do przyjęcia. Ale komu mam to powiedzieć, jeśli wychowawczyni Kuby mówiła mi: "A może jednak by chodził na religię? Przecież mu nie zaszkodzi".

W drugiej klasie Kuba leżał długo w szpitalu, miał boreliozę. Proporcje szpitalnych lekcji Izę zszokowały. Pani od wszystkiego przychodziła trzy razy w tygodniu na godzinę. Pani od religii dwa razy w tygodniu. - Przez dwa miesiące za każdym razem wchodziła do pokoju Kuby z pytaniem, czy chce lekcji. Za każdym razem Kuba musiał powtarzać: nie.

W szpitalu krzyże wisiały w każdym pokoju. W szkole Kuby wiszą we wszystkich salach. W przedszkolu u Bartka jest jeden - na korytarzu.

Iza: - Przecież to są miejsca publiczne, mają obowiązek zachować neutralność światopoglądową.

Iza Kowalczyk jest historyczką sztuki, pracuje w Toruniu na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika. Historia sztuki jest na dole budynku, na górze - teologia. Krzyże wiszą na dole i na górze. Przy okazji świąt na uniwersytecie wisiały flagi maryjne i papieskie.

- Zapytałam panią z portierni: "Dlaczego?". "Dostaliśmy takie polecenie". Może powinnam była wtedy uderzyć do rektora?

Kiedyś Kuba na lekcji muzyki uczył się pieśni religijnych.

Iza zapytała: - I co, śpiewałeś?
- Otwierałem usta.

- Tym sposobem moje dziecko uczy się po-dwójnych reguł. No i wkurza mnie, że Kościół katolicki jest finansowany przez państwo. Uroczystości, wizyty papieża, Świątynia Opatrzności Bożej - za to wszystko jako podatniczka płacę, choć jestem ateistką. Za lekcje religii też.

Księża i katecheci dostają pensję wedle normalnych szkolnych stawek, z puli nauczycielskiej. Na mocy porozumienia z episkopatem są zwykłymi pracownikami.

Czy są tak samo kontrolowani?

Klemens Stróżyński z kuratorium oświaty: - Nie pod względem merytorycznym. Nie podlegają kuratorium, tylko wydziałowi katechetycznemu kurii. To kuria wydaje tzw. misję - uprawnienie do nauczania religii. I tylko ona może ją odebrać rękami biskupa.

Jezus cię kocha

Bruno urodził się 3,5 roku temu. - Byliśmy ze Zbyszkiem wzywani przez nasze rodziny na poważne rozmowy: "Ochrzcijcie go. Bo dobro dziecka, bo rozumiem te wasze przekonania, ale".

Sylwia ma kilku znajomych, którzy ochrzcili. Wszyscy niewierzący.

- Bywa tak, że rodzina nie spocznie, dopóki tego nie zrobisz. Koleżanka mówi: musiałam ochrzcić Kasię, bo nie mogłam się spotykać z rodziną męża.

"Dobro dziecka" pojawiło się w przedszkolu. Pół roku przed czasem Sylwia poszła zapytać: co, jeśli dziecko nie chodzi na religię. Dyrektorka poświęciła jej mnóstwo czasu. Zaczęła od tego, że ta dzielnica jest "multikulti, bo obok jest osiedle dyplomatów". I że religia w tym przedszkolu to raczej religioznawstwo, a przede wszystkim nauka o wartościach: czym jest dobro i zło, jak żyć zgodnie w społeczeństwie.

- Pomyślałam: super! Chcę, żeby Bruno wiedział, kim jest Jezus, to w końcu kraj katolicki. Bez tego będzie mu się trudno poruszać.

Pani wzięła Sylwię na spacer. Pokazała gablotę - nasza szkolna gazetka religijna.

Sylwia: - Klasyk. Jezus, obrazki z Jezusem przybitym gwoździami do krzyża, kolorowanki, Jezus cię kocha. Jeśli to jest religioznawstwo, to chyba wybiórcze. Dziękuję, ale nie.

Bruno poszedł do innego przedszkola. Za półtora roku zacznie mu się religia. - Cała grupa pójdzie za wesołym księdzem grającym na gitarze, a on zostanie sam w sali? Dziecko niechodzenie na religię odbierze jak zakaz, karę. Na tym polega perfidia wprowadzenia religii do szkół i przedszkoli: że nagle niewierzący rodzice jawią się własnym dzieciom jako karzący za nic. Zostaliśmy postawieni w sytuacji zabraniaczy. Bardzo świadomie nigdy jej Brunonowi nie stwarzamy. Zawsze z nim rozmawiamy. Hipokryzją jest mówienie, że religia w przedszkolu to kwestia wyboru dziecka. Jasne, że wybierze, żeby pójść z innymi dziećmi. Czujesz się inny i gorszy, kiedy wszyscy gdzieś idą, a ty nie, kiedy wszyscy mają białą sukienkę, a ty nie, kiedy wszyscy w klasie dostają komputer na komunię, a ty nie, kiedy dzieci zaczynają powtarzać: Jezus jest dobry, a ludzie, którzy nie chodzą do kościoła, są źli.

Bruno nie będzie chodzić.

Sylwia: - Ale to jest trudne. Przecież będzie pytał: nie mogę? Przygotowujemy się do tych rozmów.

Zakorzenić córkę

W zeszłym roku córka Jagody pojechała na obóz narciarski. 1 stycznia przy śniadaniu opiekun zapowiedział: - Idziemy na mszę.

Dominika: - Nie idę.
Opiekun: - Wszyscy idą.

Dominika w płacz. Nie poszła. W tym roku jechała znowu, z tą samą grupą. Przed odjazdem Jagoda powiedziała opiekunce: - Jeśli będzie wyprawa na mszę, proszę nie ciągnąć tam mojej córki, nie jesteśmy katoliczkami.

Opiekunka w śmiech.

- Jaką mszę? Tu nikt nie jest wierzący.

1 stycznia przy śniadaniu opiekunka zapytała: - Kto oprócz Dominiki nie jest ochrzczony?

Koleżanka Dominiki: - Chodź z nami do kościoła, dla Jezusa to nie ma znaczenia, czy jesteś ochrzczona. On i tak cię kocha.

Rodzice posłali Dominikę do przedszkola i szkoły żydowskiej.

- Chcieliśmy, żeby od dziecka uczyła się stawiać opór wobec wzorca konformizmu. I żeby miała doświadczenie obcowania z różnicą.

Na pytanie: "Jaki procent dzieci w tej szkole jest pochodzenia żydowskiego?", od dyrekcji pada zawsze odpowiedź: "Nie prowadzimy takich statystyk". Nie ma lekcji religii, jest za to "kultura żydowska". Przy wejściu można przeczytać cytat z Talmudu: "Świat podtrzymywany jest oddechem dzieci idących do szkoły". To samo pomieszczenie służy czasem za salę gimnastyczną, czasem za synagogę.

Jagoda: - Można wywalczyć wolność, wysyłając dziecko do ortodoksyjnej szkoły wyznaniowej. To najdziwniejsza rzecz, jaka mi się zdarzyła.

Mąż Jagody jest katolikiem. Pomysł wysłania tam córki był wspólny, ale on bardziej się niepokoi, że Dominika nie poradzi sobie z antysemityzmem.

- Oboje uważamy, że w katolickim kraju antysemityzmowi można się przeciwstawić tylko wtedy, kiedy człowiek jest zakorzeniony w chrześcijaństwie.

Dlatego Jagoda szukała dla córki miejsca, gdzie mogłaby płynnie przejść od kultury żydowskiej do religii katolickiej.

- Znalazłam genialną dziewczynę, zgodziła się poprowadzić dla córki katechezę. Powiedziałam Dominice. Cały dzień nad tym myślała. Wieczorem przyszła z płaczem: "Nie chcę. Będę się źle czuła wobec dzieci w szkole żydowskiej. Jestem już kimś i nie chcę przestać tym kimś być". Byłam z niej dumna.

Dominika wie od mamy, że religia jest rzeczą niezwykle ważną. Zna imiona biblijne lepiej niż dzieci po katechezie. Czasem mówi o sobie: bezreligijna, czasem: buddystka. Tak jak mama.

Pan od muzyki ratuje duszę

Syn Marii był w szkole społecznej. Powiedziała: sam zdecyduj. Poszedł raz.

- Mamo, ta pani jest bardzo miła, ale chyba kłamie. Opowiadała, że jej koleżanka miała niegojącą się ranę. Jakaś ukraińska znachorka zapytała ją: "Kochasz Jezusa?". "Kocham najbardziej na świecie". I od tego rana się zagoiła.

Program nauczania religii opracowuje i zatwierdza Kościół, a następnie podaje do wiadomości ministrowi edukacji narodowej. To samo dotyczy kwalifikacji zawodowej nauczycieli religii. I podręczników: wszystkie, oprócz tych do religii, muszą mieć certyfikat MEN. Normalnie rzeczoznawca ocenia wartość merytoryczną, dydaktyczną i językową podręcznika. Ale te do religii opiniuje kuria.

Maria: - Tłumaczyłam synowi, że ludzie wierzą w różne rzeczy, a kiedy się jest chorym, należy wierzyć w wyzdrowienie. Ale więcej na religię iść nie chciał. Był jedyny. Katecheza odbywała się w klasie, gdzie wszystkie pozostałe lekcje, była w środku zajęć. Marcin na tę jedną godzinę wychodził. Siadał na korytarzu, odrabiał lekcje. Co tydzień powtarzał się ten sam scenariusz. Przechodzący nauczyciele krzyczeli: co ty tu robisz? Przecież są lekcje! Marcin wszystkim musiał się tłumaczyć, że on nie chodzi na religię.

Nie ma takiej klasy

Ania, koleżanka Marii, szuka szkoły dla syna. Dzwoni do pierwszej szkoły Marcina w podwarszawskim Konstancinie:

- Mój syn nie chodzi na religię...
- To chyba pomyłka! U nas wszystkie dzieci chodzą.
- Ale ja dopiero szukam dla niego szkoły.
- No to pewnie będzie w tym czasie z wychowawcą albo odsyłany do innej klasy.
- A lekcja nie mogłaby być na pierwszej lub ostatniej godzinie?
- Nie mamy takiej klasy.
- A jakieś zajęcia w zamian?
- To przecież tylko jedna godzina w tygodniu.

Pytam Klemensa Stróżyńskiego z kuratorium, co ma zrobić rodzic dziecka, któremu nie zapewniono opieki podczas lekcji religii.

- Złożyć skargę do kuratorium. Prokurator będzie ścigał dyrektora placówki. Każda szkoła i przedszkole ma obowiązek tę opiekę zapewnić: zorganizować kółko zainteresowań, świetlicę, lekcję równoległą. To samo dotyczy rekolekcji. Dziecko niechodzące może, ale nie musi zostawać w domu, ale szkoła musi zapewnić mu coś w zamian.

Po roku Marcin przeniósł się do innej szkoły społecznej. Na czas wizyty papieża Benedykta XVI szkołę zamknęli na trzy dni. Dla Marii to skandal.

- Z jakiej racji? Dlatego że duchowny jednego wyznania przyjechał?

W szkole Marcina był pan od muzyki. Młody człowiek, mieszkał niedaleko, miał klucze, jak trzeba, to i posprzątał. Dusza szkoły. Uczył Marcina grać na gitarze. Jedna z dziewczynek, które też nie chodziły na religię, miała koszmarny sen. Opowiedziała go w szkole.

Pan od muzyki: - To szatan do ciebie przyszedł.

Pod koniec szóstej klasy poprosił Marcina na bok: - Niedobrze, że chodzisz na aikido. Aikido, joga to wywyższanie się nad Boga. On jest zazdrosny, kiedy człowiek próbuje dorównać mu siłą. Mówił o złych istotach. - Wpuszczasz je do swojego życia. Tacy, co chodzą na jogę, idą do piekła.

Pan od muzyki nie użył słowa: diabeł.

Marcin najpierw nie chciał powiedzieć mamie. Bo panu od muzyki wszyscy ufali. Zdecydował się w drodze do domu, ale najpierw kazał mamie zakręcić okna w samochodzie.

Potem nie chciał chodzić do szkoły, nie mógł spać. Maria poszła do dyrektorki. Ta nie mogła uwierzyć, że coś takiego mógł zrobić katolik.

Maria: - Dyrektorka poprosiła, żebym powiedziała mu osobiście swoje zarzuty. Zgodziłam się. Miałam jasność: nauczyciel wykorzystał swoją władzę. Rodzice decydują, czy dziecko chodzi na religię, czy nie, a dziecko staje się kozłem ofiarnym. Powiedziałam mu, że Marcin ma kłopoty zdrowotne, a basen i aikido polecił mu lekarz. Inaczej grozi mu operacja.

On na to: - Ma kłopoty ze zdrowiem, bo wpuścił złe moce. My ratujemy jego duszę.

Pana od muzyki nie zwolniono.

Maria: - Gdyby był w sekcie, toby go wyrzucili. Ale katolik?

Agnieszka, siostra Marcina, studiuje psychologię: - Ciekawe, kto jest następny. Bo przecież jeśli to jego misja, on musi tak robić. Są ludzie, którzy nie mogą się powstrzymać przed seksualnym molestowaniem. I są tacy, którzy nie mogą powstrzymać się przez molestowaniem religijnym.

Agnieszka, mając trzy lata, wyjechała z rodziną do USA. Wróciła po siedmiu latach. Był 1994 rok.

Mama powiedziała: - w szkole jest religia. Możesz zdecydować, czy chcesz chodzić.

- Ale jak to: religia? Która religia?

- W szkole w USA były dzieciaki wszelkich wyznań - opowiada dzisiaj. - Dlatego pomyślałam: będzie o różnych filozofiach. Poszłam na dwie lekcje. Okazało się, że jest tylko o jednej.

Niekatolickie dzieci wymagają reedukacji

Ania dzwoni do drugiej szkoły Marcina (w podwarszawskim Mysiadle):

- W klasach I-III mamy tylko jedno takie dziecko.
- A w starszych?
- Nie wiem, ile ich jest, ale można policzyć na palcach jednej ręki.
- Co robią podczas lekcji religii?
- Zostają w sali.
- Jak to?
- Po prostu nie uczestniczą. Albo mają zajęcia z reedukatorem.
- Z kim?
- Tak się składa, że te same dzieci, które nie chodzą na religię, wymagają reedukacji.
- A jeśli moje dziecko nie będzie do reedukacji?
- Zawsze może zejść do świetlicy.
- Która jest otwarta cały czas?
- Nie. Tylko w godzinach 7.30-8.15 i po 13.20.

Czyli przed i po lekcjach.

Barbara Tomkiewicz z kuratorium w Warszawie: - System Informacji Oświatowej nie przewiduje, żeby kuratoria prowadziły badania, w ilu szkołach odbywają się lekcje etyki.

Dzieci lub ich rodzice muszą szukać w ciemno. Za pomocą internetu Annie udało się znaleźć jedną szkołę państwową, gdzie są lekcje etyki. Ale nie w Warszawie, tylko w Gdańsku Wrzeszczu, nie podstawową, tylko liceum (IX LO), nie w siatce zajęć, tylko po lekcjach, i nie dla każdej klasy, tylko dla chętnych ze wszystkich klas naraz.

Aneta Woźniak, rzeczniczka prasowa Ministerstwa Edukacji Narodowej: - Nie ma przepisu, który obligowałby dyrektora szkoły do umieszczenia zajęć z religii lub etyki jedynie na pierwszej lub ostatniej godzinie lekcyjnej. Wręcz przeciwnie, takie rozplanowanie byłoby dużym utrudnieniem organizacyjnym dla szkoły i nauczycieli.

Na terenie diecezji warszawskiej w 2005 roku na religię chodziło: w przedszkolach 83 proc. dzieci, w szkołach podstawowych 93 proc., w gimnazjach 94 proc., w szkołach zawodowych 83 proc., w liceach 76 proc. Dane zbiera wydział nauki katolickiej kurii warszawskiej.

Ludzie chcieli, badań nie było

Marzena jest tłumaczką, ma trójkę dzieci: Huberta (19 lat), Różę (16) i Karola (9). Hubert chodził w przedszkolu na religię. W szkołach żadne z dzieci już nie chodziło. Za każdym razem było jedyne w klasie.

Marzena: - W państwowym, zwykłym liceum syna codziennie podczas dużej przerwy dzieci modlą się z katechetką na korytarzu. Zajęć z etyki w żadnej ze szkół nie było. To znaczy raz była: w gimnazjum córki. Ona bardzo te zajęcia lubiła. Potem powiedzieli: nie mamy na to godzin. W podstawówce Róży święto szkoły rokrocznie odbywało się w kościele. W szkole Karola każdy rok szkolny rozpoczyna się mszą. Dopiero potem wszystkie dzieci idą z kościoła do szkoły. Na zakończenie roku to samo. A rekolekcje? 2 maja dzieci odpracowują w sobotę, a tu nagle trzy dni bez zajęć szkolnych i nic. Z okazji śmierci papieża wszystkie trzy szkoły moich dzieci miały ołtarze dla papieża w głównym holu. W jednej cały korytarz był udekorowany jego zdjęciami.

Dwa lata temu cała szkoła Karola pojechała na wycieczkę do Niepokalanowa. Mieli jechać gdzie indziej, ale w ostatniej chwili okazało się, że wyjazd organizuje katechetka.

Marzena ma problem z wyborem opcji politycznej. Denerwuje ją, że osobom niereligijnym przypina się łatkę "komuchów". Kiedy przed wyborami Tusk wziął ślub kościelny, zajrzała do deklaracji ideowej Platformy Obywatelskiej.

- Okazała się niemal równie konserwatywna jak PiS. A państwo powinno być świeckie. Jeżeli akcentuje religie, to niech akceptuje wszystkie. Jeżeli głowa państwa odwiedza księdza z Radia Maryja, to powinna również brać udział w uroczystościach żydowskich, muzułmańskich, buddyjskich. Ale wszyscy przywódcy państwowi i partyjni mówią: "Polska jest krajem katolickim". Ja do tej grupy nie należę i co? Czuję, że jestem wrogiem. Nie mam psychicznego bezpieczeństwa.

W wyborach krajowych głosowała na Demokratów.

- Na lewicy nie ma ideowych ludzi. Ale Demokraci też są dla mnie zbyt klerykalni. Wprowadzili religię do szkół, choć nie musieli.

Premierem był wówczas Tadeusz Mazowiecki, ministrem edukacji narodowej - Henryk Samsonowicz.

- Dlaczego? Z prostego powodu: znaczna część społeczeństwa tego chciała. Są w szkole zajęcia dodatkowe z wuefu, plastyki, muzyki, czemu nie miałyby być z religii? - odpowiada profesor Samsonowicz.

- Czy rząd Mazowieckiego zamówił badania na temat poparcia społecznego dla wprowadzenia religii do szkół?

- Nie było żadnych badań. Ale dużo rozmawiałem z rodzicami, uczniami, nauczycielami. Religia miała być dla tych, którzy chcieli, a nie jako część programu szkolnego. Wtedy szkoła nie musiała, ale mogła proponować takie zajęcia.

- Jednak religia stała się częścią programu.

- To nie był mój pomysł. Ale biorę na siebie pełną odpowiedzialność za tamtą decyzję - dodaje Samsonowicz. - Refleksja nad wartościami wyższymi i rozważania nad samym sobą są niezbędne.

- Temat był głośny, wszyscy dyskutowali, nawet część wierzących wyrażała sprzeciw - mówi Wanda Nowicka, jedna z założycielek Stowarzyszenia na rzecz Państwa Neutralnego Światopoglądowo "Neutrum". - Potem było już tylko gorzej: dyskusje ucichły, ludzie posyłali dzieci na lekcje dla świętego spokoju. Skutki bywały rozmaite. Syn moich znajomych zmuszał ich, żeby chodzili z nim do kościoła, bo ksiądz wypytywał na każdej lekcji, czy rodzice chodzą.

Imiona niektórych bohaterów zostały zmienione

Art. 53 ust. 4 Konstytucji RP:

"Religia kościoła lub innego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej może być

przedmiotem nauczania w szkole, przy czym nie może być naruszona wolność sumienia i religii innych osób".